Plan Noord

Het laatste werk van Bernard Buurman

Opdrachtgever:

gemeente Leiden, uitvoering De Goede Woning, De Eendracht en Ons Belang

Ontwerp:

uitbreidingsplan 1100 woningen met winkels

Functie nu:

woningen

Bouwjaar:

1945 - 1948

Status:

-

"Plan Noord is voor mij een goed gestructureerde oase waar open bouwblokken en groen het gevoel van ruimte versterken".

Pieter-Jan de Vos, Erfgoed Leiden en Omgeving

Ontstaansgeschiedenis

Kort na de Tweede Wereldoorlog werd “de woningnood” verklaard tot volksvijand nummer één. Voor Leiden komt in 1947 een ambitieus plan op de tekentafel: Plan Noord. Het was het eerste uitbreidingsplan binnen de Wederopbouw van Leiden. Het was goed voor maar liefst 1100 woningen. Het initiatief kwam van de gemeente zelf. De uitvoering kwam tot stand door een samenwerking van drie grote woningbouwverenigingen, namelijk De Goede Woning, De Eendracht en Ons Belang. Voor de supervisie werd architect Bernard Buurman aangetrokken. Hij had zijn pluimen reeds verdiend in Leiden, maar was niet verbonden aan een van deze bouwverenigingen.

Het plan voor 1100 woningen bleek echter al snel te hoog gegrepen. Door stijgende grondprijzen werd onteigening van het gebied onbetaalbaar. Materiaalschaarste zorgde voor gefaseerde   toestemming voor woningbouw. Om maar zo snel mogelijk te kunnen bouwen ontwierp Buurman in eerste instantie een plan voor het bouwen van 240 woningen, waarvan toestemming werd gegeven tot het bouwen van 103 stuks. In het architectenarchief van Buurman gaat het om Plan Noord I. In de daaropvolgende jaren kreeg hij toestemming tot het bouwen van nog eens 292 woningen (aanvankelijk 229) – Plan Noord II.

Begin 1948 verdwenen de eerste heipalen in de grond. Precies 75 jaar na de bouw van Plan Noord is deze wijk nog gaaf bewaard gebleven. Toch bleef deze wijk lang onder de radar. Tijdens een recente onderzoeksstage naar het werk van Bernard Buurman kwam het ontwerp in het vizier. Het is de moeite om de wijk in zijn gaafheid nog te bekijken. De kopse blokken aan de Willem de Zwijgerlaan zijn recentelijk gesloopt.

Bron (van de gehele tekst)

 

Stedenbouw

De wederopbouw is een belangrijke periode in Nederland. Ondanks schaarste en focus op herstel staat de periode ook bekend als een van optimisme en vernieuwing. Binnen de (architectuur-) geschiedenis wordt vaak gefocust op de introductie van nieuwe materialen, nieuwe verkavelingspatronen, een nieuwe wijkopbouw met veel groen en ruimte en een steeds belangrijkere rol voor het verkeer. Hoe zit dat met Plan Noord?

In het archief van Plan Noord II is een tekening van de hand van Buurman aangetroffen van het initiële ontwerpplan van Plan Noord. Het plan toont een welgestructureerde opzet waarbij in een organische manier aandacht is voor zowel woningbouw, sporttereinen, kinderspeelplaatsen, speelweides, volkstuinen en industrie.
Op de vraag of er ook geen huizen op de kopse kant gebouwd konden worden, antwoordde een raadslid: “Het gehele plan is gedacht met een open bebouwing. Wanneer men ieder blok dichtmetselt met een kopbebouwing, krijgen de bewoners in hun achtertuin het gevoel van te zijn opgesloten. De achitect is uitgegaan van het denkbeeld, dat de bewoners in hun achtertuin iets van de wijde wereld moeten kunnen zien. […] Het is nu de bedoeling dat de wind er doorheen kan waaien en de bewoners in hun achtertuin de blik op een stukje groen richten.”

Tijdens zijn werk voor Plan Noord I gaat Bernard Buurman een partnerschap aan met Thijs Schutte. Op basis van de signatuur van de tekeningen zal dit ergens hebben plaatsgevonden tussen juli en oktober 1947. Toch lijkt deze samenwerking in eerste instantie vrij weinig van invloed te zijn geweest op de onmiddellijke ontwerppraktijk.

Architectuur

De architectuur van de woningen draagt duidelijk een stempel van Buurman. Er is gebruik gemaakt van een donkere plint waarop lichter metselwerk in kettingverband. De baksteenornamentiek komt verder tot uiting in diverse friesen en de rollagen rondom de deuren. De verschillen in de type woningen zitten hem vaak in de details, waaronder de diamantvormige raampjes. Ook de gecurvde overgangen tussen voorgevels en tuinmuren zijn fraaie details in de wijk. Een bijzondere vermelding verdienen de zeven winkelwoningen.

Qua uiterlijk lijken Plan Noord I en Plan Noord II sterk op elkaar. Voor Plan Noord I is gebruik gemaakt van de gele baksteen, waar Buurman in zijn oeuvre dankbaar gebruik van maakt. Voor Plan Noord II is gebruik gemaakt van een roodbruine baksteen. Wellicht is dit verschil te wijten aan materiaalschaarste. Of ligt er een andere oorzaak aan ten grondslag? Ook niet die van het interieur.

Interieur

De plattegronden van de woningen van zowel Plan Noord I en en Plan Noord II hebben een functionele opzet waarbij zich op de begane grond een woonkamer, keuken en wc bevindt, en op de verdieping een grote, twee kleine slaapkamers en een douche. Opvallend is dat de grondgebonden woningen van Plan Noord I een woonkamer hebben die van voor- tot achtergevel strekt, een zogenaamde “doorzonwoning”. Bij Plan Noord II is dit ontwerp weer verlaten voor een meer traditionele opzet van een voor- en achterkamer. Ook de voorzieningen zijn nog eerder als “vooroorlogs” te bestempelen. Electra was voorbehouden voor het licht, gas om op te koken, en kolen voor verwarming. Alle huizen werden aangesloten op het duinwaterleidingnetwerk.

media

Project nieuws

Plan Noord, het laatste werk van Buurman opgespoord

Onlangs kwam het ontwerp in vizier dat Buurman in 1948 voor Plan Noord heeft gemaakt.  Het was het eerste uitbreidingsplan binnen de Wederopbouw van Leiden. Het plan was goed voor maar liefst 1100 woningen.